શ્રીકૃષ્ણ જંમાષ્ટમી વ્રત કથા

અધ્યાય 1

જન્માષ્ટમીના વ્રતનું મહત્ત્વ

The significance of the Janmashtami vrat

जन्माष्टमी व्रत का महत्व

Le sens du vrat de Janmashtami

આ દિવસે ઘણા લોકો વ્રત કરે છે અને ભજન-કીર્તન ગાય છે. ભગવાન કૃષ્ણની વિધિપૂર્વક પૂજા થાય છે, અને તેમના જન્મની કથા સંભળાય છે. લોકો ઘર શણગારે છે, અને કૃષ્ણનાં મંદિરો વિશેષ તેજથી ઝળહળે છે; ઘણી જગ્યાએ તેમની લીલાઓ ભજવાય છે. ભગવાન કૃષ્ણનો જન્મ મધ્યરાત્રિએ થયો હોવાથી, રાત્રે જ બાળ કૃષ્ણને સ્નાન કરાવી નવાં વસ્ત્ર અર્પણ કરાય છે. આ દિવસે બાલ ગોપાલને પારણામાં ઝુલાવવાનો રિવાજ પણ છે.

On this day many people keep the vrat and sing bhajans and kirtans. Lord Krishna is worshipped in due form, and the story of his birth is heard. People decorate their homes, and Krishna’s temples take on a special radiance; in many places his lilas are acted out. Because Lord Krishna was born at midnight, it is at night that the child Krishna is bathed and offered new clothes. There is also the custom of rocking Bala Gopala in a cradle on this day.

इस दिन कई लोग व्रत रखते हैं। भजन-कीर्तन करते हैं। विधिपूर्वक कृष्ण भगवान की पूजा अर्चना की जाती है। कृष्ण भगवान के जन्म की कथा सुनी जाती है। लोग अपने घरों को सजाते हैं। इस दिन कृष्ण जी के मंदिरों में एक अलग ही रौनक देखने को मिलती है। कई जगह कृष्ण जी की लीलाओं का प्रदर्शन भी किया जाता है। क्योंकि भगवान कृष्ण का जन्म मध्यरात्रि में हुआ था इसलिए रात में ही भगवान कृष्ण के बाल स्वरूप को नहलाया जाता है और उन्हें नए वस्त्र अर्पित किए जाते हैं। इस दिन बाल गोपाल को पालने में झुलाने की भी परंपरा है।

Ce jour-là, beaucoup gardent le vrat et chantent bhajans et kirtans. On honore le Seigneur Krishna selon la règle et l’on écoute le récit de sa naissance. On décore les maisons, et les temples de Krishna prennent un éclat particulier ; en bien des lieux on joue ses lilas. Comme le Seigneur Krishna naquit à minuit, c’est la nuit que l’on baigne l’enfant Krishna et qu’on lui offre des vêtements neufs. Il est aussi d’usage ce jour-là de bercer Bala Gopala dans un berceau.

અધ્યાય 2

ઇન્દ્રનો પ્રશ્ન અને કંસને થયેલી ભવિષ્યવાણી

Indra’s question and the prophecy to Kansa

इंद्र का प्रश्न और कंस की भविष्यवाणी

La question d’Indra et la prophétie faite à Kansa

ઇન્દ્રે કહ્યું: “હે બ્રહ્માના પુત્ર, મુનિશ્રેષ્ઠ, સર્વ શાસ્ત્રોના જ્ઞાતા, હે દિવ્ય પુરુષ, મને વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ વ્રત કહો, જે વ્રતથી મનુષ્યો મુક્તિ અને લાભ પામે, અને હે બ્રાહ્મણ, જેનાથી જીવો ભોગ અને મોક્ષ બંને પામે.” ઇન્દ્રની વાત સાંભળી નારદે કહ્યું: “ત્રેતાયુગના અંતે અને દ્વાપરના આરંભે કંસ નામનો એક અત્યંત પાપી, નિંદનીય કર્મો કરનાર દૈત્ય હતો. એ દુષ્ટ, નીચ, દુરાચારી કંસને દેવકી નામની એક સુંદર બહેન હતી. દેવકીના ગર્ભથી જન્મનાર આઠમો પુત્ર કંસનો વધ કરશે.” નારદની વાત સાંભળી ઇન્દ્રે કહ્યું: “હે મહામના! એ દુષ્ટ કંસની કથા મને વિસ્તારથી કહો. શું એ શક્ય છે કે દેવકીનો આઠમો પુત્ર પોતાના જ મામા કંસનો વધ કરશે?” ઇન્દ્રના સંશયભર્યા શબ્દો સાંભળી નારદે કહ્યું: “હે અદિતિનંદન ઇન્દ્ર! એક વાર એ દુષ્ટ કંસે એક જ્યોતિષીને પૂછ્યું, ‘હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, નક્ષત્રોના જ્ઞાતા! મારું મૃત્યુ કેવી રીતે અને કોના હાથે થશે?’ જ્યોતિષીએ કહ્યું, ‘હે દાનવશ્રેષ્ઠ કંસ! વસુદેવની વાક્પટુ પત્ની દેવકી, જે તમારી બહેન પણ છે — તેના ગર્ભથી જન્મનાર આઠમો પુત્ર, જે શત્રુઓને પણ પરાસ્ત કરશે અને આ જગતમાં કૃષ્ણ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, તે એક દિવસ સૂર્યોદયના સમયે તમારો વધ કરશે.’” જ્યોતિષીની વાત સાંભળી કંસે કહ્યું, “હે દિવ્યજ્ઞાની, વિદ્વાનોમાં અગ્રણી, હવે મને કહો કે દેવકીનો આઠમો પુત્ર કયા મહિને અને કયા દિવસે મારો વધ કરશે.” જ્યોતિષીએ કહ્યું, “હે રાજા! માઘના શુક્લ પક્ષની એક તિથિએ સોળ કળાથી પૂર્ણ શ્રી કૃષ્ણ સાથે તમારું યુદ્ધ થશે. એ યુદ્ધમાં તેઓ તમારો વધ કરશે. માટે, હે રાજા, સાવધાનીથી પોતાની રક્ષા કરજો.” આ કહી નારદે ઇન્દ્રને કહ્યું, “જ્યોતિષીએ કહેલા એ જ સમયે કૃષ્ણના હાથે કંસનું મૃત્યુ અવશ્ય થશે.” ત્યારે ઇન્દ્રે કહ્યું, “હે મુનિ! મને એ દુષ્ટ કંસની કથા કહો, અને કૃષ્ણનો જન્મ કેવી રીતે થશે, અને કંસ કૃષ્ણના હાથે કેવી રીતે મરશે તે પણ.”

Indra said: “O son of Brahma, best of sages, knower of all the shastras, O divine one, tell me the best of vrats, the vrat by which human beings gain liberation and benefit, and by which, O Brahmana, beings gain both enjoyment and moksha.” Hearing Indra, Narada said: “At the end of the Treta Yuga and the beginning of the Dvapara, there was a most sinful daitya named Kansa, a doer of shameful deeds. That wicked, base, evil-living Kansa had a beautiful sister named Devaki. The eighth son born from Devaki’s womb would kill Kansa.” Hearing Narada, Indra said: “O great-minded one! Tell me the story of that evil Kansa in full. Is it possible that the eighth son born of Devaki will kill his own uncle Kansa?” Hearing Indra’s doubtful words, Narada said: “O Indra, son of Aditi! Once that wicked Kansa asked an astrologer, ‘Best of Brahmanas, knower of the stars! How, and by whom, will my death come?’ The astrologer said, ‘O Kansa, best of the danavas! Devaki, the eloquent wife of Vasudeva, who is also your sister — the eighth son born of her womb, who will defeat even his enemies and be famed in this world as Krishna, will one day kill you at the time of sunrise.’” Hearing the astrologer, Kansa said, “O knower of the divine, foremost of the wise, now tell me in which month and on which day Devaki’s eighth son will kill me.” The astrologer said, “O king! On a tithi of the bright fortnight of Magha you will fight Shri Krishna, full of the sixteen kalas. In that battle he will kill you. So, O king, guard yourself with care.” Having told this, Narada said to Indra, “At the very time the astrologer named, Kansa’s death at Krishna’s hands will surely come.” Then Indra said, “O sage! Tell me the story of that evil Kansa, and how Krishna will be born, and how Kansa will die at Krishna’s hands.”

इंद्र ने कहा है- हे ब्रह्मपुत्र, हे मुनियों में श्रेष्ठ, सभी शास्त्रों के ज्ञाता, हे देव, व्रतों में उत्तम उस व्रत को बताएँ, जिस व्रत से मनुष्यों को मुक्ति, लाभ प्राप्त हो तथा हे ब्रह्मन्‌! उस व्रत से प्राणियों को भोग व मोक्ष भी प्राप्त हो जाए। इंद्र की बातों को सुनकर नारदजी ने कहा- त्रेतायुग के अन्त में और द्वापर युग के प्रारंभ समय में निन्दितकर्म को करने वाला कंस नाम का एक अत्यंत पापी दैत्य हुआ। उस दुष्ट व नीच कर्मी दुराचारी कंस की देवकी नाम की एक सुंदर बहन थी। देवकी के गर्भ से उत्पन्न आठवाँ पुत्र कंस का वध करेगा। नारदजी की बातें सुनकर इंद्र ने कहा- हे महामते! उस दुराचारी कंस की कथा का विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिए। क्या यह संभव है कि देवकी के गर्भ से उत्पन्न आठवाँ पुत्र अपने मामा कंस की हत्या करेगा। इंद्र की सन्देहभरी बातों को सुनकर नारदजी ने कहा-हे अदितिपुत्र इंद्र! एक समय की बात है। उस दुष्ट कंस ने एक ज्योतिषी से पूछा कि ब्राह्मणों में श्रेष्ठ ज्योतिर्विद! मेरी मृत्यु किस प्रकार और किसके द्वारा होगी। ज्योतिषी बोले-हे दानवों में श्रेष्ठ कंस! वसुदेव की धर्मपत्नी देवकी जो वाक्‌पटु है और आपकी बहन भी है। उसी के गर्भ से उत्पन्न उसका आठवां पुत्र जो कि शत्रुओं को भी पराजित कर इस संसार में ‘कृष्ण’ के नाम से विख्यात होगा, वही एक समय सूर्योदयकाल में आपका वध करेगा। ज्योतिषी की बातें सुनकर कंस ने कहा- हे दैवज, बुद्धिमानों में अग्रण्य अब आप यह बताएं कि देवकी का आठवां पुत्र किस मास में किस दिन मेरा वध करेगा। ज्योतिषी बोले- हे महाराज! माघ मास की शुक्ल पक्ष की तिथि को सोलह कलाओं से पूर्ण श्रीकृष्ण से आपका युद्ध होगा। उसी युद्ध में वे आपका वध करेंगे। इसलिए हे महाराज! आप अपनी रक्षा यत्नपूर्वक करें। इतना बताने के पश्चात नारदजी ने इंद्र से कहा- ज्योतिषी द्वारा बताए गए समय पर ही कंस की मृत्यु कृष्ण के हाथ निःसंदेह होगी। तब इंद्र ने कहा- हे मुनि! उस दुराचारी कंस की कथा का वर्णन कीजिए और बताइए कि कृष्ण का जन्म कैसे होगा तथा कंस की मृत्यु कृष्ण द्वारा किस प्रकार होगी।

Indra dit : « Ô fils de Brahma, le meilleur des sages, connaisseur de tous les shastras, ô être divin, enseigne-moi le meilleur des vrats, celui par lequel les humains obtiennent la libération et le bien, et par lequel, ô brahmane, les êtres obtiennent et la jouissance et le moksha. » L’entendant, Narada dit : « À la fin du Treta Yuga et au début du Dvapara vécut un daitya très pécheur nommé Kansa, auteur d’actes honteux. Ce Kansa méchant, vil et dépravé avait une belle sœur nommée Devaki. Le huitième fils né du sein de Devaki devait tuer Kansa. » L’entendant, Indra dit : « Ô esprit sublime ! Raconte en détail l’histoire de ce Kansa dépravé. Est-il possible que le huitième fils né de Devaki tue son propre oncle Kansa ? » Entendant ces paroles de doute, Narada dit : « Ô Indra, fils d’Aditi ! Un jour ce méchant Kansa demanda à un astrologue : “Ô le meilleur des brahmanes, connaisseur des astres ! Comment et par qui viendra ma mort ?” L’astrologue répondit : “Ô Kansa, le meilleur des danavas ! Devaki, l’éloquente épouse de Vasudeva, qui est aussi ta sœur — le huitième fils né de son sein, qui vaincra même ses ennemis et sera célèbre en ce monde sous le nom de Krishna, te tuera un jour au lever du soleil.” » Entendant l’astrologue, Kansa dit : « Ô connaisseur du divin, premier des sages, dis-moi maintenant en quel mois et quel jour le huitième fils de Devaki me tuera. » L’astrologue dit : « Ô roi ! En un tithi de la quinzaine claire de Magha, tu combattras Shri Krishna, plein des seize kalas. Dans ce combat il te tuera. Garde-toi donc avec soin, ô roi. » Ayant dit cela, Narada dit à Indra : « Au moment même qu’a dit l’astrologue, la mort de Kansa viendra sans nul doute par la main de Krishna. » Alors Indra dit : « Ô sage ! Raconte l’histoire de ce Kansa dépravé, et dis comment naîtra Krishna et comment Kansa mourra de sa main. »

અધ્યાય 3

તળાવ કાંઠે દેવકી અને યશોદા

Devaki and Yashoda at the pond

तालाब पर देवकी और यशोदा

Devaki et Yashoda à l’étang

ઇન્દ્રની વાત સાંભળી નારદે ફરી કહેવા માંડ્યું: “એ દુષ્ટ કંસે પોતાના એક દ્વારપાળને કહ્યું, ‘મને પ્રાણ જેવી પ્રિય મારી આ બહેનની દરેક રીતે રક્ષા કરજે.’ દ્વારપાળે કહ્યું, ‘એમ જ થશે.’ કંસના ગયા પછી તેની નાની બહેન દુઃખી મને ઘડો લઈ જાણે પાણી ભરવા જતી હોય તેમ તળાવે ગઈ. કાંઠે એક ઘટાદાર વૃક્ષ નીચે બેસી દેવકી રડવા લાગી. એ જ વખતે યશોદા નામની એક સુંદર સ્ત્રી આવી અને પ્રેમભર્યા શબ્દોમાં તેને કહ્યું, ‘હે પ્રિય! તું આમ વિલાપ કેમ કરે છે? મને કહે કે તું શા માટે રડે છે.’ ત્યારે દુઃખી દેવકીએ યશોદાને કહ્યું, ‘હે બહેન! મારો મોટો ભાઈ કંસ નીચ કર્મો અને દુરાચારમાં રત છે. એ દુષ્ટ ભાઈએ મારા ઘણા પુત્રોને મારી નાખ્યા છે. હવે મારો આઠમો પુત્ર મારા ગર્ભમાં છે, અને તે એને પણ મારી નાખશે. એમાં કોઈ સંશય નથી, કારણ કે મારા મોટા ભાઈને ડર છે કે તેનું મૃત્યુ મારા આઠમા પુત્રથી અવશ્ય થશે.’” દેવકીની વાત સાંભળી યશોદાએ કહ્યું, “હે બહેન! વિલાપ ન કર. હું પણ ગર્ભવતી છું. જો મને પુત્રી થાય, તો તારા પુત્રના બદલામાં તેને લઈ લેજે. આ રીતે તારો પુત્ર કંસના હાથે નહીં મરે.” પછી કંસે પોતાના દ્વારપાળને પૂછ્યું, “દેવકી ક્યાં છે? હમણાં તે મને દેખાતી નથી.” દ્વારપાળે નમ્રતાથી કહ્યું, “હે રાજા! તમારી બહેન પાણી ભરવા તળાવે ગઈ છે.” આથી કંસ ક્રોધે ભરાયો અને દ્વારપાળને જ્યાં તે ગઈ હતી ત્યાં જ જવા કહ્યું. દ્વારપાળે તળાવ પાસે દેવકીને જોઈ અને પૂછ્યું, “તમે અહીં શા માટે આવ્યાં છો?” દેવકીએ કહ્યું, “મારા ઘરમાં પાણી નહોતું, તેથી હું તળાવે પાણી ભરવા આવી.” પછી દેવકી પોતાના ઘરે પાછી ગઈ.

Hearing Indra, Narada began again: “That evil Kansa said to one of his gatekeepers, ‘Guard this sister of mine, dear to me as life, in every way.’ The gatekeeper said, ‘So it shall be.’ After Kansa left, his younger sister, grieving, took a pitcher and went to the pond as if to fetch water. Sitting beneath a dense tree on the bank, Devaki began to weep. Just then a beautiful woman named Yashoda came and said to her in loving words, ‘O dear one! Why are you lamenting like this? Tell me why you weep.’ Then grieving Devaki said to Yashoda, ‘O sister! My elder brother Kansa is given to base deeds and evil ways. That wicked brother has killed many of my sons. Now my eighth son is in my womb, and he will kill this one too. There is no doubt of it, for my elder brother fears that his death will surely come from my eighth son.’” Hearing Devaki, Yashoda said, “O sister! Do not lament. I too am with child. If I have a daughter, take her in exchange for your son. In this way your son will not be killed by Kansa.” Then Kansa asked his gatekeeper, “Where is Devaki? I do not see her now.” The gatekeeper said humbly, “O king! Your sister has gone to the pond for water.” At this Kansa grew angry and told the gatekeeper to go to the very place she had gone. The gatekeeper caught sight of Devaki by the pond and asked, “Why have you come here?” Devaki said, “There was no water in my house, and I came to the pond to fetch it.” Then Devaki went back to her house.

इंद्र की बातों को सुनकर नारदजी ने पुनः कहना प्रारंभ किया- उस दुराचारी कंस ने अपने एक द्वारपाल से कहा- मेरी इस प्राणों से प्रिय बहन की पूर्ण सुरक्षा करना। द्वारपाल ने कहा- ऐसा ही होगा। कंस के जाने के पश्चात उसकी छोटी बहन दुःखित होते हुए जल लेने के बहाने घड़ा लेकर तालाब पर गई। उस तालाब के किनारे एक घनघोर वृक्ष के नीचे बैठकर देवकी रोने लगी। उसी समय एक सुंदर स्त्री जिसका नाम यशोदा था, उसने आकर देवकी से प्रिय वाणी में कहा- हे कान्ते! इस प्रकार तुम क्यों विलाप कर रही हो। अपने रोने का कारण मुझसे बताओ। तब दुःखित देवकी ने यशोदा से कहा- हे बहन! नीच कर्मों में आसक्त दुराचारी मेरा ज्येष्ठ भ्राता कंस है। उस दुष्ट भ्राता ने मेरे कई पुत्रों का वध कर दिया। इस समय मेरे गर्भ में आठवाँ पुत्र है। वह इसका भी वध कर डालेगा। इस बात में किसी प्रकार का संशय या संदेह नहीं है, क्योंकि मेरे ज्येष्ठ भ्राता को यह भय है कि मेरे अष्टम पुत्र से उसकी मृत्यु अवश्य होगी। देवकी की बातें सुनकर यशोदा ने कहा- हे बहन! विलाप मत करो। मैं भी गर्भवती हूँ। यदि मुझे कन्या हुई तो तुम अपने पुत्र के बदले उस कन्या को ले लेना। इस प्रकार तुम्हारा पुत्र कंस के हाथों मारा नहीं जाएगा। तदनन्तर कंस ने अपने द्वारपाल से पूछा- देवकी कहाँ है? इस समय वह दिखाई नहीं दे रही है। तब द्वारपाल ने कंस से नम्रवाणी में कहा- हे महाराज! आपकी बहन जल लेने तालाब पर गई हुई हैं। यह सुनते ही कंस क्रोधित हो उठा और उसने द्वारपाल को उसी स्थान पर जाने को कहा जहां वह गई हुई है। द्वारपाल की दृष्टि तालाब के पास देवकी पर पड़ी। तब उसने कहा कि आप किस कारण से यहां आई हैं। उसकी बातें सुनकर देवकी ने कहा कि मेरे गृह में जल नहीं था, जिसे लेने मैं जलाशय पर आई हूँ। इसके पश्चात देवकी अपने गृह की ओर चली गई।

Entendant Indra, Narada reprit : « Ce Kansa dépravé dit à l’un de ses gardiens : “Protège en tout point cette sœur qui m’est chère comme la vie.” Le gardien dit : “Il en sera ainsi.” Kansa parti, sa jeune sœur, affligée, prit une cruche et alla à l’étang comme pour chercher de l’eau. Assise sous un arbre touffu au bord de l’étang, Devaki se mit à pleurer. À ce moment une belle femme nommée Yashoda vint lui dire avec douceur : “Ô chère ! Pourquoi te lamentes-tu ainsi ? Dis-moi pourquoi tu pleures.” Alors Devaki affligée dit à Yashoda : “Ô sœur ! Mon frère aîné Kansa est livré aux actes vils et à la dépravation. Ce méchant frère a tué plusieurs de mes fils. Mon huitième fils est maintenant dans mon sein, et il le tuera aussi. Il n’y a là aucun doute, car mon frère aîné craint que sa mort ne vienne sûrement de mon huitième fils.” » L’entendant, Yashoda dit : « Ô sœur ! Ne te lamente pas. Moi aussi j’attends un enfant. Si j’ai une fille, prends-la en échange de ton fils. Ainsi ton fils ne sera pas tué par Kansa. » Alors Kansa demanda à son gardien : « Où est Devaki ? Je ne la vois pas. » Le gardien répondit humblement : « Ô roi ! Ta sœur est allée chercher de l’eau à l’étang. » À ces mots Kansa s’emporta et ordonna au gardien d’aller là où elle était allée. Le gardien aperçut Devaki près de l’étang et lui demanda : « Pourquoi es-tu venue ici ? » Devaki répondit : « Il n’y avait pas d’eau dans ma maison, et je suis venue en chercher à l’étang. » Puis Devaki rentra chez elle.

અધ્યાય 4

મધ્યરાત્રિએ જન્મ

The birth at midnight

अर्धरात्रि में जन्म

La naissance à minuit

કંસે ફરી દ્વારપાળને કહ્યું, “આ ઘરમાં મારી બહેનની પૂરેપૂરી રક્ષા કરજે.” કંસ હવે એટલો ભયભીત હતો કે તેણે ઘરની અંદરના દરવાજાઓ પર મોટાં તાળાં લગાવડાવ્યાં, અને બહાર દૈત્યો અને રાક્ષસોને ચોકી પર ઊભા રાખ્યા. કંસે પોતાનો જીવ બચાવવા દરેક ઉપાય કર્યો. પછી, સૂર્ય સિંહ રાશિમાં હતો ત્યારે, વરસાદી વાદળોએ આકાશને ઘેરી લીધું. ભાદ્રપદના કૃષ્ણ પક્ષની આઠમની ગાઢ મધ્યરાત્રિ હતી. ચંદ્ર વૃષભ રાશિમાં, રોહિણી નક્ષત્રમાં, બુધવારે, સૌભાગ્ય યોગ સાથે હતો; અને મધ્યરાત્રિએ ચંદ્રોદય થતાં, મધ્યરાત્રિ પછી એક ઘડી વીતે ત્યારે, શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં કહેલું ફળ અવશ્ય મળે છે. આ કહી નારદે ઇન્દ્રને કહ્યું: “વિજય નામની આવી શુભ ઘડીમાં શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ થયો, અને શ્રી કૃષ્ણના પ્રભાવથી તે જ ક્ષણે કારાગારના દરવાજા આપમેળે ખૂલી ગયા. દરવાજે ચોકી કરતા બધા રાક્ષસો બેભાન થઈ ઢળી પડ્યા. તે જ ક્ષણે દેવકીએ પોતાના પતિ વસુદેવને કહ્યું, ‘સ્વામી! નિદ્રામાંથી જાગો અને મારા આ આઠમા પુત્રને ગોકુળ લઈ જાઓ; ત્યાં તેને નંદ ગોવાળની પત્ની યશોદાને સોંપી દો.’ ત્યારે યમુના પૂરેપૂરી ઊભરાતી હતી, પણ વસુદેવ બાળ કૃષ્ણને સૂપડામાં લઈ યમુના પાર કરવા ઊતર્યા ત્યારે, બાળકના ચરણ સ્પર્શતાં જ યમુના પોતાની પૂર્વવત્ શાંતિમાં પાછી ફરી. જેમતેમ વસુદેવ ગોકુળ પહોંચ્યા, નંદના ઘરમાં ગયા, તરત પોતાનો પુત્ર તેમને સોંપ્યો અને બદલામાં તેમની પુત્રી લીધી. તરત જ ત્યાંથી પાછા ફરી તેઓ કંસના કારાગારમાં પહોંચ્યા.” સવારે બધા રાક્ષસ ચોકીદારો નિદ્રામાંથી જાગ્યા ત્યારે કંસે દ્વારપાળને પૂછ્યું, “દેવકીના ગર્ભથી હવે શું જન્મ્યું છે? તપાસ કરી મને કહે.” રાજાની આજ્ઞા માની દ્વારપાળો કારાગારમાં ગયા અને દેવકીના ખોળામાં એક કન્યા જોઈ. તેમણે કંસને જણાવ્યું, પણ કંસને એ કન્યાનો ડર લાગવા માંડ્યો. તેથી તે પોતે કારાગારમાં ગયો, દેવકીના ખોળામાંથી કન્યા છીનવી લીધી અને તેને શિલા પર પછાડી — પણ વિષ્ણુની માયાથી કન્યા આકાશ તરફ ઊડી, અને આકાશમાં વીજળી બની ગઈ. તેણે કંસને કહ્યું, “હે દુષ્ટ! તારો વધ કરનાર તો ગોકુળમાં નંદના ઘરે જન્મી ચૂક્યો છે, અને તેના હાથે તારું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. મારું નામ વૈષ્ણવી છે; હું જગતના સર્જક ભગવાન વિષ્ણુની માયાથી જન્મી છું.” આમ કહી તે સ્વર્ગે ચાલી ગઈ. એ આકાશવાણી સાંભળી કંસ ક્રોધથી ભભૂકી ઊઠ્યો. તેણે કૃષ્ણને મારવા રાક્ષસી પૂતનાને નંદના ઘરે મોકલી, પણ તે કૃષ્ણને સ્તનપાન કરાવવા લાગી ત્યારે કૃષ્ણે તેના સ્તન દ્વારા તેના પ્રાણ ખેંચી લીધા, અને રાક્ષસી “કૃષ્ણ, કૃષ્ણ” પોકારતી મૃત્યુ પામી.

Kansa again told the gatekeeper, “Guard my sister fully in this house.” Kansa was now so afraid that he had great locks put on the doors inside the house, and set daityas and rakshasas to stand guard outside. Kansa tried every way to save his life. Then, with the Sun in Leo, the rain-bearing clouds took hold of the sky. It was the deep midnight of the eighth of the dark fortnight of Bhadrapada. The Moon was in Taurus, in Rohini nakshatra, on a Wednesday, joined with Saubhagya yoga; and when, with the Moon rising at midnight, one ghati has passed after midnight, the fruit spoken of in Shruti, Smriti and the Puranas is surely gained. Telling this, Narada said to Indra: “In such an auspicious moment, called Vijaya, Shri Krishna was born, and by Shri Krishna’s power the doors of the prison opened of themselves that very instant. The rakshasa guards at the gate all fell senseless. At that instant Devaki said to her husband Vasudeva, ‘My lord! Wake from sleep and take this eighth son of mine to Gokula; there give him to Yashoda, the wife of Nanda the cowherd.’ The Yamuna was then in full flood, but when Vasudeva stepped in to cross the Yamuna with the child Krishna in a winnowing basket, the moment the child’s feet touched her, the Yamuna returned to her former calm. Somehow Vasudeva reached Gokula, went into Nanda’s house, gave them his son at once and took their daughter in exchange. At once he came back from there and reached Kansa’s prison.” In the morning, when all the rakshasa guards woke from sleep, Kansa asked the gatekeeper, “What has now been born of Devaki’s womb? Find out and tell me.” Obeying the king, the gatekeepers went into the prison and saw a girl in Devaki’s lap. They told Kansa, but Kansa began to fear that girl. So he went to the prison himself, snatched the girl from Devaki’s lap and dashed her on a rock — but by the maya of Vishnu the girl rose towards the sky, and in the heavens she turned into lightning. She said to Kansa, “O wicked one! The one who will kill you has already been born in Nanda’s house in Gokula, and your death at his hands is certain. My name is Vaishnavi; I am born of the maya of Lord Vishnu, the maker of the world.” Saying this, she went away to heaven. Hearing that voice from the sky, Kansa flew into a rage. He sent the rakshasi Putana to Nanda’s house to kill Krishna, but when she began to suckle Krishna, Krishna drew out her life through her breast, and the rakshasi died crying “Krishna, Krishna.”

कंस ने पुनः द्वारपाल से कहा कि इस गृह में मेरी बहन की तुम पूर्णतः रक्षा करो। अब कंस को इतना भय लगने लगा कि गृह के भीतर दरवाजों में विशाल ताले बंद करवा दिए और दरवाजे के बाहर दैत्यों और राक्षसों को पहरेदारी के लिए नियुक्त कर दिया। कंस हर प्रकार से अपने प्राणों को बचाने के प्रयास कर रहा था। एक समय सिंह राशि के सूर्य में आकाश मंडल में जलाधारी मेघों ने अपना प्रभुत्व स्थापित किया। भादौ मास की कृष्णपक्ष की अष्टमी तिथि को घनघोर अर्द्धरात्रि थी। उस समय चंद्रमा भी वृष राशि में था, रोहिणी नक्षत्र बुधवार के दिन सौभाग्ययोग से संयुक्त चंद्रमा के आधी रात में उदय होने पर आधी रात के उत्तर एक घड़ी जब हो जाए तो श्रुति-स्मृति पुराणोक्त फल निःसंदेह प्राप्त होता है। इस प्रकार बताते हुए नारदजी ने इंद्र से कहा- ऐसे विजय नामक शुभ मुहूर्त में श्रीकृष्ण का जन्म हुआ और श्रीकृष्ण के प्रभाव से ही उसी क्षण बन्दीगृह के दरवाजे स्वयं खुल गए। द्वार पर पहरा देने वाले पहरेदार राक्षस सभी मूर्च्छित हो गए। देवकी ने उसी क्षण अपने पति वसुदेव से कहा- हे स्वामी! आप निद्रा का त्याग करें और मेरे इस अष्टम पुत्र को गोकुल में ले जाएँ, वहाँ इस पुत्र को नंद गोप की धर्मपत्नी यशोदा को दे दें। उस समय यमुनाजी पूर्णरूपसे बाढ़ग्रस्त थीं, किन्तु जब वसुदेवजी बालक कृष्ण को सूप में लेकर यमुनाजी को पार करने के लिए उतरे उसी क्षण बालक के चरणों का स्पर्श होते ही यमुनाजी अपने पूर्व स्थिर रूप में आ गईं। किसी प्रकार वसुदेवजी गोकुल पहुँचे और नंद के गृह में प्रवेश कर उन्होंने अपना पुत्र तत्काल उन्हें दे दिया और उसके बदले में उनकी कन्या ले ली। वे तत्क्षण वहां से वापस आकर कंस के बंदी गृह में पहुँच गए। प्रातःकाल जब सभी राक्षस पहरेदार निद्रा से जागे तो कंस ने द्वारपाल से पूछा कि अब देवकी के गर्भ से क्या हुआ? इस बात का पता लगाकर मुझे बताओ। द्वारपालों ने महाराज की आज्ञा को मानते हुए कारागार में जाकर देखा तो वहाँ देवकी की गोद में एक कन्या थी। जिसे देखकर द्वारपालों ने कंस को सूचित किया, किन्तु कंस को तो उस कन्या से भय होने लगा। अतः वह स्वयं कारागार में गया और उसने देवकी की गोद से कन्या को झपट लिया और उसे एक पत्थर की चट्टान पर पटक दिया किन्तु वह कन्या विष्णु की माया से आकाश की ओर चली गई और अंतरिक्ष में जाकर विद्युत के रूप में परिणित हो गई। उसने कंस से कहा कि हे दुष्ट! तुझे मारने वाला गोकुल में नंद के गृह में उत्पन्न हो चुका है और उसी से तेरी मृत्यु सुनिश्चित है। मेरा नाम तो वैष्णवी है, मैं संसार के कर्ता भगवान विष्णु की माया से उत्पन्न हुई हूँ, इतना कहकर वह स्वर्ग की ओर चली गई। उस आकाशवाणी को सुनकर कंस क्रोधित हो उठा। उसने नंदजी के गृह में पूतना राक्षसी को कृष्ण का वध करने के लिए भेजा किन्तु जब वह राक्षसी कृष्ण को स्तनपान कराने लगी तो कृष्ण ने उसके स्तन से उसके प्राणों को खींच लिया और वह राक्षसी कृष्ण-कृष्ण कहते हुए मृत्यु को प्राप्त हुई।

Kansa dit encore au gardien : « Protège entièrement ma sœur dans cette maison. » Kansa avait désormais si peur qu’il fit poser de grandes serrures aux portes de la maison et plaça des daityas et des rakshasas en garde au-dehors. Il tentait par tous les moyens de sauver sa vie. Alors, le Soleil étant dans le Lion, les nuages chargés de pluie s’emparèrent du ciel. C’était le profond minuit du huitième jour de la quinzaine sombre de Bhadrapada. La Lune était dans le Taureau, en Rohini nakshatra, un mercredi, jointe au Saubhagya yoga ; et quand, la Lune se levant à minuit, une ghati s’est écoulée après minuit, on obtient sans nul doute le fruit dont parlent la Shruti, la Smriti et les Puranas. Racontant cela, Narada dit à Indra : « En un tel instant propice, nommé Vijaya, naquit Shri Krishna, et par la puissance de Shri Krishna les portes de la prison s’ouvrirent d’elles-mêmes à l’instant. Les gardes rakshasas à la porte tombèrent tous évanouis. À cet instant Devaki dit à son époux Vasudeva : “Mon seigneur ! Sors du sommeil et emporte ce huitième fils à Gokula ; là, donne-le à Yashoda, l’épouse de Nanda le vacher.” La Yamuna était alors en pleine crue, mais quand Vasudeva y entra pour la traverser avec l’enfant Krishna dans un van, au contact des pieds de l’enfant la Yamuna retrouva aussitôt son calme. Tant bien que mal Vasudeva atteignit Gokula, entra dans la maison de Nanda, leur donna aussitôt son fils et prit leur fille en échange. Aussitôt il revint et regagna la prison de Kansa. » Au matin, quand tous les gardes rakshasas s’éveillèrent, Kansa demanda au gardien : « Qu’est-il né du sein de Devaki ? Informe-toi et dis-le-moi. » Obéissant au roi, les gardiens entrèrent dans la prison et virent une fille sur les genoux de Devaki. Ils en informèrent Kansa, mais Kansa se mit à craindre cette fille. Il alla donc lui-même à la prison, arracha la fille des genoux de Devaki et la projeta contre un rocher — mais par la maya de Vishnu la fille s’éleva vers le ciel et, dans les airs, se changea en éclair. Elle dit à Kansa : « Ô méchant ! Celui qui te tuera est déjà né dans la maison de Nanda à Gokula, et ta mort par lui est certaine. Mon nom est Vaishnavi ; je suis née de la maya du Seigneur Vishnu, créateur du monde. » Ayant dit cela, elle partit vers le ciel. Entendant cette voix céleste, Kansa fut pris de fureur. Il envoya la rakshasi Putana dans la maison de Nanda pour tuer Krishna, mais quand elle se mit à allaiter Krishna, Krishna tira sa vie par son sein, et la rakshasi mourut en criant « Krishna, Krishna ».

અધ્યાય 5

પારિજાતનાં ફૂલ અને યશોદાની માનતા

The parijata flowers and Yashoda’s vow

पारिजात के पुष्प और यशोदा का व्रत

Les fleurs de parijata et le vœu de Yashoda

પૂતનાના મૃત્યુની વાત સાંભળીને કંસે કૃષ્ણને મારવા માટે એક પછી એક ઘોડાના રૂપમાં કેશી દૈત્યને અને પછી બળદના રૂપમાં અરિષ્ટ દૈત્યને મોકલ્યા, પણ બંને કૃષ્ણના હાથે મર્યા. પછી કંસે કાગડાના રૂપમાં કાલ્યાખ્ય નામના દૈત્યને મોકલ્યો, પણ તે પણ કૃષ્ણના હાથે માર્યો ગયો. પોતાના બળવાન રાક્ષસોના મૃત્યુથી હચમચી ગયેલો કંસ ભયંકર રીતે ડરી ગયો. તેણે પોતાના દ્વારપાળોને આજ્ઞા કરી, “નંદને તરત મારી સામે લાવો.” દ્વારપાળો નંદને લાવ્યા ત્યારે કંસે તેમને કહ્યું, “જો તમારે તમારો જીવ બચાવવો હોય તો મારે માટે પારિજાતનાં ફૂલ લાવો. જો ન લાવી શકો તો તમારું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.” કંસની વાત સાંભળીને નંદે કહ્યું, “એમ જ થશે,” અને ઘેર ગયા. ઘેર જઈને તેમણે પોતાની પત્ની યશોદાને આખી વાત કહી, અને શ્રીકૃષ્ણ પણ તે સાંભળી રહ્યા હતા. એક દિવસ શ્રીકૃષ્ણ યમુનાના કાંઠે પોતાના મિત્રો સાથે દડે રમતા હતા, અને અચાનક તેમણે પોતે જ દડો યમુનામાં ફેંકી દીધો. નદીમાં દડો ફેંકવાનો તેમનો સાચો હેતુ કોઈ પણ રીતે પારિજાતનાં ફૂલ લઈ આવવાનો હતો. તેથી તેઓ કદંબના વૃક્ષ પર ચડ્યા અને યમુનામાં કૂદી પડ્યા. શ્રીધર નામના એક ગોવાળે યશોદાને કહ્યું કે કૃષ્ણ યમુનામાં કૂદી પડ્યા છે. આ સાંભળીને યશોદા દોડતાં યમુનાના કાંઠે આવ્યાં અને નદીને પ્રાર્થના કરી: “હે યમુના! જો મને મારું બાળક ફરી દેખાશે તો હું રોહિણી-યુક્ત ભાદરવાની અષ્ટમીનું વ્રત અવશ્ય કરીશ — કેમ કે દયા, દાન, સજ્જનો, બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ, રોહિણી-યુક્ત અષ્ટમી, ગંગાજળ, એકાદશી, ગયામાં શ્રાદ્ધ અને રોહિણી વ્રત — આ બધું દુર્લભ છે.” હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી, હજારો રાજસૂય યજ્ઞોથી, દાનથી, તીર્થયાત્રાથી અને વ્રતોથી જે ફળ મળે છે — તે બધું કૃષ્ણાષ્ટમીનું વ્રત કરવાથી મળે છે. આ વાત નારદ મુનિએ ઇન્દ્રને કહી. ઇન્દ્રે કહ્યું, “હે મુનિશ્રેષ્ઠ નારદ! યમુનામાં કૂદ્યા પછી બાળ કૃષ્ણે પાતાળમાં શું કર્યું? એ આખી કથા પણ મને કહો.” નારદે કહ્યું, “હે ઇન્દ્ર! પાતાળમાં નાગરાજની પત્નીએ બાળકને કહ્યું, ‘તું અહીં શું કરે છે? તું ક્યાંથી આવ્યો છે, અને શા માટે આવ્યો છે?’”

When Kansa heard of Putana’s death, he sent, one after another, the daitya Keshi in the form of a horse and then the daitya Arishta in the form of a bull to kill Krishna, but both died at Krishna’s hands. Then Kansa sent a daitya called Kalyakhya in the form of a crow, but he too was killed by Krishna. Shaken by the deaths of his mighty rakshasas, Kansa grew terribly afraid. He ordered his gatekeepers, “Bring Nanda before me at once.” When the gatekeepers brought Nanda, Kansa said to him, “If you want to save your life, bring me parijata flowers. If you cannot, your death is certain.” Hearing Kansa, Nanda said, “So it shall be,” and went home. At home he told the whole story to his wife Yashoda, and Shri Krishna was listening too. One day Shri Krishna was playing ball with his friends on the bank of the Yamuna, and suddenly he himself threw the ball into the Yamuna. His real purpose in throwing the ball into the river was to bring back the parijata flowers somehow. So he climbed a kadamba tree and leapt into the Yamuna. A cowherd named Shridhara told Yashoda that Krishna had jumped into the Yamuna. Hearing this, Yashoda came running to the bank of the Yamuna and prayed to the river: “O Yamuna! If I see my child again, I will surely keep the vrat of the Ashtami of Bhadrapada joined with Rohini — for compassion, giving, good people, birth in a Brahmana family, the Ashtami joined with Rohini, Ganga water, Ekadashi, shraddha at Gaya and the Rohini vrat are all hard to come by.” Whatever fruit comes from thousands of ashvamedha sacrifices, thousands of rajasuya sacrifices, from giving, pilgrimage and vrats — all of it is gained by keeping the Krishnashtami vrat. This is what the sage Narada told Indra. Indra said, “O Narada, best of sages! After leaping into the Yamuna, what did the child Krishna do in the underworld? Tell me this whole story too.” Narada said, “O Indra! In the underworld the wife of the serpent king said to the child, ‘What are you doing here? Where have you come from, and why have you come?’”

जब कंस को पूतना की मृत्यु का समाचार प्राप्त हुआ तो उसने कृष्ण का वध करने के लिए क्रमशः केशी नामक दैत्य को अश्व के रूप में उसके पश्चात अरिष्ठ नामक दैत्य को बैल के रूप में भेजा, किन्तु ये दोनों भी कृष्ण के हाथों मृत्यु को प्राप्त हुए। इसके पश्चात कंस ने काल्याख्य नामक दैत्य को कौवे के रूप में भेजा, किन्तु वह भी कृष्ण के हाथों मारा गया। अपने बलवान राक्षसों की मृत्यु के आघात से कंस अत्यधिक भयभीत हो गया। उसने द्वारपालों को आज्ञा दी कि नंद को तत्काल मेरे समक्ष उपस्थित करो। द्वारपाल नंद को लेकर जब उपस्थित हुए तब कंस ने नंदजी से कहा कि यदि तुम्हें अपने प्राणों को बचाना है तो पारिजात के पुष्प ले लाओ। यदि तुम नहीं ला पाए तो तुम्हारा वध निश्चित है। कंस की बातों को सुनकर नंद ने ‘ऐसा ही होगा’ कहा और अपने गृह की ओर चले गए। घर आकर उन्होंने संपूर्ण वृत्तांत अपनी पत्नी यशोदा को सुनाया, जिसे श्रीकृष्ण भी सुन रहे थे। एक दिन श्रीकृष्ण अपने मित्रों के साथ यमुना नदी के किनारे गेंद खेल रहे थे और अचानक स्वयं ने ही गेंद को यमुना में फेंक दिया। यमुना में गेंद फेंकने का मुख्य उद्देश्य यही था कि वे किसी प्रकार पारिजात पुष्पों को ले आएँ। अतः वे कदम्ब के वृक्ष पर चढ़कर यमुना में कूद पड़े। कृष्ण के यमुना में कूदने का समाचार श्रीधर नामक गोपाल ने यशोदा को सुनाया। यह सुनकर यशोदा भागती हुई यमुना नदी के किनारे आ पहुँचीं और उसने यमुना नदी की प्रार्थना करते हुए कहा- हे यमुना! यदि मैं बालक को देखूँगी तो भाद्रपद मास की रोहिणी युक्त अष्टमी का व्रत अवश्य करूंगी क्योंकि दया, दान, सज्जन प्राणी, ब्राह्मण कुल में जन्म, रोहिणियुक्त अष्टमी, गंगाजल, एकादशी, गया श्राद्ध और रोहिणी व्रत ये सभी दुर्लभ हैं। हजारों अश्वमेध यज्ञ, सहस्रों राजसूय यज्ञ, दान तीर्थ और व्रत करने से जो फल प्राप्त होता है, वह सब कृष्णाष्टमी के व्रत को करने से प्राप्त हो जाता है। यह बात नारद ऋषि ने इंद्र से कही। इंद्र ने कहा- हे मुनियों में श्रेष्ठ नारद! यमुना नदी में कूदने के बाद उस बालरूपी कृष्ण ने पाताल में जाकर क्या किया? यह संपूर्ण वृत्तांत भी बताएँ। नारद ने कहा- हे इंद्र! पाताल में उस बालक से नागराज की पत्नी ने कहा कि तुम यहाँ क्या कर रहे हो, कहाँ से आए हो और यहाँ आने का क्या प्रयोजन है?

Quand Kansa apprit la mort de Putana, il envoya l’un après l’autre le daitya Keshi sous la forme d’un cheval, puis le daitya Arishta sous la forme d’un taureau pour tuer Krishna, mais tous deux moururent de la main de Krishna. Puis Kansa envoya un daitya nommé Kalyakhya sous la forme d’un corbeau, mais lui aussi fut tué par Krishna. Ébranlé par la mort de ses puissants rakshasas, Kansa fut saisi d’une grande peur. Il ordonna à ses gardiens : « Amenez-moi Nanda sur-le-champ. » Quand ils l’amenèrent, Kansa dit à Nanda : « Si tu veux sauver ta vie, apporte-moi des fleurs de parijata. Si tu ne peux pas, ta mort est certaine. » Entendant Kansa, Nanda dit : « Il en sera ainsi », et rentra chez lui. À la maison il raconta toute l’affaire à son épouse Yashoda, et Shri Krishna écoutait aussi. Un jour Shri Krishna jouait à la balle avec ses amis au bord de la Yamuna, et soudain il lança lui-même la balle dans la Yamuna. Son vrai but, en jetant la balle dans le fleuve, était de rapporter d’une façon ou d’une autre les fleurs de parijata. Il grimpa donc sur un kadamba et sauta dans la Yamuna. Un vacher nommé Shridhara annonça à Yashoda que Krishna avait sauté dans la Yamuna. L’entendant, Yashoda accourut au bord de la Yamuna et pria le fleuve : « Ô Yamuna ! Si je revois mon enfant, je garderai assurément le vrat de l’Ashtami de Bhadrapada jointe à Rohini — car la compassion, le don, les gens de bien, la naissance en famille brahmane, l’Ashtami jointe à Rohini, l’eau du Gange, l’Ekadashi, le shraddha à Gaya et le vrat de Rohini sont tous rares. » Tout le fruit que donnent des milliers d’ashvamedhas, des milliers de rajasuyas, les dons, les pèlerinages et les vrats — tout cela s’obtient en gardant le vrat de Krishnashtami. C’est ce que le sage Narada dit à Indra. Indra dit : « Ô Narada, le meilleur des sages ! Après avoir sauté dans la Yamuna, que fit l’enfant Krishna dans le monde d’en bas ? Raconte-moi aussi toute cette histoire. » Narada dit : « Ô Indra ! Dans le monde d’en bas, l’épouse du roi des serpents dit à l’enfant : “Que fais-tu ici ? D’où viens-tu, et pourquoi es-tu venu ?” »

અધ્યાય 6

કૃષ્ણ અને કાલિય

Krishna and Kaliya

कृष्ण और कालिया नाग

Krishna et Kaliya

નાગપત્નીએ કહ્યું, “હે કૃષ્ણ! શું તું જુગાર રમીને તારું બધું ધન હારી ગયો છે? જો એમ હોય તો આ કંકણ, મુકુટ અને રત્નોનો હાર લઈને ઘેર જા, કેમ કે મારા સ્વામી હમણાં સૂતા છે. જો તેઓ જાગશે તો તને ખાઈ જશે.” તેની વાત સાંભળીને કૃષ્ણે કહ્યું, “હે દેવી! હું શા માટે આવ્યો છું તે તમને કહું. જાણો કે હું પાસામાં કાલિય નાગનું માથું કંસ સામે હારી ગયો છું, અને તે લેવા અહીં આવ્યો છું.” બાળ કૃષ્ણની આ વાત સાંભળીને નાગપત્ની અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ, અને પોતાના સૂતેલા પતિને જગાડીને બોલી, “સ્વામી! તમારા ઘરમાં શત્રુ આવ્યો છે. તેને મારી નાખો.” પોતાની રાણીની વાત સાંભળીને કાલિય નાગ ઊંઘમાંથી જાગ્યો અને બાળ કૃષ્ણ સાથે લડવા લાગ્યો. લડાઈમાં કૃષ્ણને મૂર્છા આવી, અને મૂર્છા દૂર કરવા તેમણે ગરુડનું સ્મરણ કર્યું. સ્મરણ કરતાં જ ગરુડ આવી પહોંચ્યા. હવે ગરુડ પર સવાર થઈને શ્રીકૃષ્ણ કાલિય સાથે લડ્યા અને તેને યુદ્ધમાં હરાવ્યો. હવે કાલિય સારી રીતે જાણી ગયો કે પોતે જેની સાથે લડે છે તે ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ છે. તેથી તેણે આખું શરીર ધરતી પર ઢાળીને કૃષ્ણના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા, પારિજાતમાંથી ઊપજેલાં ઘણાં ફૂલ એક મુકુટમાં ગોઠવ્યાં અને કૃષ્ણને અર્પણ કર્યાં. કૃષ્ણ જવા લાગ્યા ત્યારે કાલિયની પત્નીએ કહ્યું, “હે પ્રભુ! હે કૃષ્ણ, હું તમને ઓળખી ન શકી. હે જનાર્દન, મંત્રહીન, ક્રિયાહીન, ભક્તિહીન એવી મારી રક્ષા કરો. હે ભગવાન! મારા પતિ મને પાછા આપો.” ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, “હે નાગપત્ની! હું તારા પતિને દૈત્યોમાં સૌથી બળવાન કંસ પાસે લઈ જઈશ અને ત્યાં મૂકી દઈશ; નહીં તો તું તારે ઘેર પાછી જા.” પછી શ્રીકૃષ્ણ કાલિયની ફેણ પર નૃત્ય કરતા કરતા યમુનાની ઉપર આવ્યા. ત્યારે કાલિયના ફૂંફાડાથી ત્રણે લોક કંપી ઊઠ્યા. હવે કૃષ્ણ કંસની નગરી મથુરા તરફ ચાલ્યા. ત્યાં કમળનાં ફૂલ જોઈને કાલિય નાગ પણ યમુનાની વચ્ચેના ધરામાં ચાલ્યો ગયો.

The serpent’s wife said, “O Krishna! Have you been gambling and lost all your wealth? If so, take bracelets, a crown and a necklace of gems and go home, for my lord is sleeping now. If he wakes, he will devour you.” Hearing her, Krishna said, “O lady! I will tell you why I have come. Know that I have lost the head of the serpent Kaliya to Kansa at dice, and I have come here to take it.” Hearing the child Krishna say this, the serpent’s wife grew furious, and waking her sleeping husband she said, “My lord! An enemy has come to your house. Kill him.” Hearing his queen, the serpent Kaliya woke from sleep and began to fight the child Krishna. In the fight Krishna swooned, and to drive the swoon away he called Garuda to mind. As soon as he remembered him, Garuda came. Now Shri Krishna, mounted on Garuda, fought Kaliya and defeated him in battle. Now Kaliya knew well that the one he was fighting was Shri Krishna himself, an avatara of Lord Vishnu. So he bowed at Krishna’s feet with his whole body to the ground, set many flowers born of the parijata in a crown and offered them to Krishna. As Krishna made to leave, Kaliya’s wife said, “O lord! I did not know you, Krishna. O Janardana, protect me, who am without mantra, without rite, without devotion. O Lord! Give me back my husband.” Then Shri Krishna said, “O serpent-wife! I will take your husband before Kansa, the mightiest of the daityas, and leave him there; otherwise, go back to your home.” Then Shri Krishna came up above the Yamuna, dancing on Kaliya’s hood. Then the three worlds shook with Kaliya’s hissing. Now Krishna set out for Kansa’s city of Mathura. There, seeing the lotus flowers, the serpent Kaliya too went into the pool in the middle of the Yamuna.

नागपत्नी बोलीं- हे कृष्ण! क्या तूने द्यूतक्रीड़ा की है, जिसमें अपना समस्त धन हार गया है। यदि यह बात ठीक है तो कंकड़, मुकुट और मणियों का हार लेकर अपने गृह में चले जाओ क्योंकि इस समय मेरे स्वामी शयन कर रहे हैं। यदि वे उठ गए तो वे तुम्हारा भक्षण कर जाएँगे। नागपत्नी की बातें सुनकर कृष्ण ने कहा- ‘हे कान्ते! मैं किस प्रयोजन से यहाँ आया हूँ, वह वृत्तांत मैं तुम्हें बताता हूँ। समझ लो मैं कालियानाग के मस्तक को कंस के साथ द्यूत में हार चुका हूं और वही लेने मैं यहाँ आया हूँ। बालक कृष्ण की इस बात को सुनकर नागपत्नी अत्यंत क्रोधित हो उठीं और अपने सोए हुए पति को उठाते हुए उसने कहा- हे स्वामी! आपके घर यह शत्रु आया है। अतः आप इसका हनन कीजिए। अपनी स्वामिनी की बातों को सुनकर कालियानाग निन्द्रावस्था से जाग पड़ा और बालक कृष्ण से युद्ध करने लगा। इस युद्ध में कृष्ण को मूर्च्छा आ गई, उसी मूर्छा को दूर करने के लिए उन्होंने गरुड़ का स्मरण किया। स्मरण होते ही गरुड़ वहाँ आ गए। श्रीकृष्ण अब गरुड़ पर चढ़कर कालियानाग से युद्ध करने लगे और उन्होंने कालियनाग को युद्ध में पराजित कर दिया। अब कलियानाग ने भलीभांति जान लिया था कि मैं जिनसे युद्ध कर रहा हूँ, वे भगवान विष्णु के अवतार श्रीकृष्ण ही हैं। अतः उन्होंने कृष्ण के चरणों में साष्टांग प्रणाम किया और पारिजात से उत्पन्न बहुत से पुष्पों को मुकुट में रखकर कृष्ण को भेंट किया। जब कृष्ण चलने को हुए तब कालियानाग की पत्नी ने कहा हे स्वामी! मैं कृष्ण को नहीं जान पाई। हे जनार्दन मंत्र रहित, क्रिया रहित, भक्तिभाव रहित मेरी रक्षा कीजिए। हे प्रभु! मेरे स्वामी मुझे वापस दे दें। तब श्रीकृष्ण ने कहा- हे सर्पिणी! दैत्यों में जो सबसे बलवान है, उस कंस के सामने मैं तेरे पति को ले जाकर छोड़ दूँगा अन्यथा तुम अपने गृह को चली जाओ। अब श्रीकृष्ण कालियानाग के फन पर नृत्य करते हुए यमुना के ऊपर आ गए। तदनन्तर कालिया की फुंकार से तीनों लोक कम्पायमान हो गए। अब कृष्ण कंस की मथुरा नगरी को चल दिए। वहां कमलपुष्पों को देखकर यमुना के मध्य जलाशय में वह कालिया सर्प भी चला गया।

L’épouse du serpent dit : « Ô Krishna ! As-tu joué aux dés et perdu tous tes biens ? S’il en est ainsi, prends des bracelets, une couronne et un collier de gemmes et rentre chez toi, car mon seigneur dort en ce moment. S’il s’éveille, il te dévorera. » L’entendant, Krishna dit : « Ô dame ! Je vais te dire pourquoi je suis venu. Sache que j’ai perdu aux dés contre Kansa la tête du serpent Kaliya, et je suis venu ici la prendre. » Entendant l’enfant Krishna parler ainsi, l’épouse du serpent entra en fureur et, réveillant son époux endormi, dit : « Mon seigneur ! Un ennemi est venu dans ta maison. Tue-le. » Entendant sa reine, le serpent Kaliya sortit du sommeil et se mit à combattre l’enfant Krishna. Dans le combat Krishna s’évanouit, et pour chasser l’évanouissement il pensa à Garuda. Dès qu’il y pensa, Garuda vint. Monté sur Garuda, Shri Krishna combattit Kaliya et le vainquit. Kaliya comprit alors que celui qu’il combattait était Shri Krishna lui-même, avatara du Seigneur Vishnu. Il se prosterna de tout son long aux pieds de Krishna, posa sur une couronne de nombreuses fleurs nées du parijata et les offrit à Krishna. Comme Krishna s’apprêtait à partir, l’épouse de Kaliya dit : « Ô seigneur ! Je ne t’ai pas reconnu, Krishna. Ô Janardana, protège-moi, qui suis sans mantra, sans rite, sans dévotion. Ô Seigneur ! Rends-moi mon époux. » Alors Shri Krishna dit : « Ô épouse du serpent ! Je mènerai ton époux devant Kansa, le plus puissant des daityas, et l’y laisserai ; sinon, rentre chez toi. » Puis Shri Krishna remonta au-dessus de la Yamuna en dansant sur le capuchon de Kaliya. Alors les trois mondes tremblèrent au sifflement de Kaliya. Krishna partit pour Mathura, la cité de Kansa. Là, voyant les lotus, le serpent Kaliya s’en alla lui aussi dans le bassin au milieu de la Yamuna.

અધ્યાય 7

ચાણૂર, કેશી અને કંસનો અંત

Chanura, Keshi and the end of Kansa

चाणूर, केशी और कंस का अंत

Chanura, Keshi et la fin de Kansa

કંસ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો, અને કૃષ્ણ પ્રસન્ન હૃદયે ગોકુળ પાછા આવ્યા. તેઓ ગોકુળ પાછા આવ્યા ત્યારે માતા યશોદાએ અનેક પ્રકારના ઉત્સવ કર્યા. હવે ઇન્દ્રે નારદને પૂછ્યું, “હે મહામુનિ! બાળ શ્રીકૃષ્ણના આગમનથી જગતના જીવો ખૂબ આનંદિત થયા. શ્રીકૃષ્ણે કયાં કયાં કાર્યો કર્યાં? કૃપા કરીને તે બધાં મને કહો.” નારદે ઇન્દ્રને કહ્યું, “મનોહર મથુરા નગરી યમુનાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલી છે. ત્યાં કંસનો બળવાન ભાઈ ચાણૂર રહેતો હતો. શ્રીકૃષ્ણ અને તે ચાણૂર વચ્ચે મલ્લયુદ્ધ જાહેર થયું. હે ઇન્દ્ર!” “કૃષ્ણ અને ચાણૂરનું મલ્લયુદ્ધ અત્યંત અદ્ભુત હતું. ચાણૂરની સામે કૃષ્ણ તો હજી બાળક જ હતા. નગારાં, શંખ અને મૃદંગના નાદ વચ્ચે કંસ અને કેશીએ મથુરાની સભાની વચ્ચે આ યુદ્ધ જોયું. શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પગ ચાણૂરની ગરદન ફરતે ભીડીને તેને મારી નાખ્યો. ચાણૂરના મૃત્યુ પછી તેઓ કેશી સાથે લડ્યા, અને અંતે કેશી પણ યુદ્ધમાં કૃષ્ણના હાથે માર્યો ગયો. કેશીના મૃત્યુ પછી મલ્લયુદ્ધ જોનારા સૌ ‘શ્રીકૃષ્ણનો જય!’ પોકારવા લાગ્યા. બાળ કૃષ્ણ દ્વારા ચાણૂર અને કેશીના વધથી કંસનું હૃદય ભાંગી પડ્યું. તેથી તેણે પોતાના સૈનિકોને બોલાવીને આજ્ઞા કરી: ‘બધાં શસ્ત્રો ધારણ કરો અને કૃષ્ણ સાથે લડો.’” “હે ઇન્દ્ર! તે જ ક્ષણે શ્રીકૃષ્ણે ગરુડ, બલરામ અને સુદર્શન ચક્રનું સ્મરણ કર્યું, અને તેથી બલદેવ ગરુડ પર સવાર થઈને સુદર્શન ચક્ર લઈને આવ્યા. તેમને આવતા જોઈને બાળ કૃષ્ણે તેમની પાસેથી સુદર્શન ચક્ર લીધું અને પોતે ગરુડની પીઠ પર બેસીને કોણ જાણે કેટલાય રાક્ષસો અને દૈત્યોનો સંહાર કર્યો, અને બીજા ઘણાનાં શરીર છિન્નભિન્ન કર્યાં. આ યુદ્ધમાં શ્રીકૃષ્ણ અને બલદેવે અગણિત દૈત્યોનો સંહાર કર્યો. માઘ મહિનાના શુક્લ પક્ષની સાતમે બલરામે પોતાના આયુધ હળથી અને કૃષ્ણે સુદર્શન ચક્રથી દૈત્યોની મહાસેનાનો નાશ કર્યો.” અંતે જ્યારે ફક્ત દુષ્ટ કંસ જ બાકી રહ્યો ત્યારે કૃષ્ણે કહ્યું, “હે દુષ્ટ, અધર્મી, પાપી! હવે આ મહાન રણભૂમિ પર હું તારી સાથે લડીશ, તને મારીશ અને આ જગતને તારાથી મુક્ત કરીશ.” એમ કહીને શ્રીકૃષ્ણે તેને વાળથી પકડ્યો, કંસને ગોળ ગોળ ફેરવીને ધરતી પર પછાડ્યો, અને તે મૃત્યુ પામ્યો. કંસના મૃત્યુ પર દેવોએ શંખ ફૂંક્યા અને પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. ત્યાં ભેગી થયેલી ભીડ “શ્રીકૃષ્ણનો જય!” પોકારવા લાગી. કંસના મૃત્યુ પર નંદ, દેવકી, વસુદેવ, યશોદા અને આ જગતના સર્વ જીવોએ આનંદોત્સવ મનાવ્યો.

Kansa was astonished, and Krishna came back to Gokula with a happy heart. When he came back to Gokula, his mother Yashoda held many kinds of celebrations. Now Indra asked Narada, “O great sage! The beings of the world rejoiced greatly at the child Shri Krishna’s coming. What deeds did Shri Krishna do? Be gracious and tell me all of them.” Narada said to Indra, “The heart-stealing city of Mathura lies on the southern side of the Yamuna. There lived Kansa’s mighty brother Chanura. A wrestling match was announced between Shri Krishna and that Chanura. O Indra!” “The wrestling match of Krishna and Chanura was most wondrous. Beside Chanura, Krishna was but a child. Amid the sound of drums, conches and mridangas, Kansa and Keshi watched this fight in the midst of the assembly of Mathura. Shri Krishna locked his legs round Chanura’s neck and killed him. After Chanura’s death he wrestled with Keshi, and in the end Keshi too was killed by Krishna in the fight. After Keshi’s death, everyone watching the match began to cry ‘Victory to Shri Krishna!’ The killing of Chanura and Keshi by the child Krishna broke Kansa’s heart. So he called his soldiers and ordered them: ‘Arm yourselves with every weapon and fight Krishna.’” “O Indra! At that very moment Shri Krishna called to mind Garuda, Balarama and the Sudarshana chakra, and so Baladeva came, mounted on Garuda, bringing the Sudarshana chakra. Seeing him come, the child Krishna took the Sudarshana chakra from him and, seated himself on Garuda’s back, slew who knows how many rakshasas and daityas, and maimed the bodies of many more. In this battle Shri Krishna and Baladeva slew countless daityas. On the seventh of the bright fortnight of Magha, Balarama with his weapon, the plough, and Krishna with the Sudarshana chakra destroyed the great host of daityas.” When at last only the evil Kansa was left, Krishna said, “O wicked, unrighteous, evil-doer! Now on this great field of battle I will fight you, kill you and set this world at liberty from you.” Saying this, Shri Krishna seized him by the hair, whirled Kansa round and dashed him to the ground, and he died. At Kansa’s death the gods blew conches and rained down flowers. The crowd gathered there cried “Victory to Shri Krishna!” At Kansa’s death, Nanda, Devaki, Vasudeva, Yashoda and all the beings of this world kept a festival of joy.

इधर कंस भी विस्मित हो गया तथा कृष्ण प्रसन्नचित्त होकर गोकुल लौट आए। उनके गोकुल आने पर उनकी माता यशोदा ने विभिन्न प्रकार के उत्सव किए। अब इंद्र ने नारदजी से पूछा- हे महामुने! संसार के प्राणी बालक श्रीकृष्ण के आने पर अत्यधिक आनंदित हुए। आखिर श्रीकृष्ण ने क्या-क्या चरित्र किया? वह सभी आप मुझे बताने की कृपा करें। नारद ने इंद्र से कहा- मन को हरने वाला मथुरा नगर यमुना नदी के दक्षिण भाग में स्थित है। वहां कंस का महाबलशायी भाई चाणूर रहता था। उस चाणूर से श्रीकृष्ण के मल्लयुद्ध की घोषणा की गई। हे इंद्र! कृष्ण एवं चाणूर का मल्लयुद्ध अत्यंत आश्चर्यजनक था। चाणूर की अपेक्षा कृष्ण बालरूप में थे। भेरी शंख और मृदंग के शब्दों के साथ कंस और केशी इस युद्ध को मथुरा की जनसभा के मध्य में देख रहे थे। श्रीकृष्ण ने अपने पैरों को चाणूर के गले में फँसाकर उसका वध कर दिया। चाणूर की मृत्यु के पश्चात उनका मल्लयुद्ध केशी के साथ हुआ। अंत में केशी भी युद्ध में कृष्ण के द्वारा मारा गया। केशी के मृत्युपरांत मल्लयुद्ध देख रहे सभी प्राणी श्रीकृष्ण की जय-जयकार करने लगे। बालक कृष्ण द्वारा चाणूर और केशी का वध होना कंस के लिए अत्यंत हृदय विदारक था। अतः उसने सैनिकों को बुलाकर उन्हें आज्ञा दी कि तुम सभी अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित होकर कृष्ण से युद्ध करो। हे इंद्र! उसी क्षण श्रीकृष्ण ने गरुड़, बलराम तथा सुदर्शन चक्र का ध्यान किया, जिसके परिणामस्वरूप बलदेवजी सुदर्शन चक्र लेकर गरुड़ पर आरूढ़ होकर आए। उन्हें आता देख बालक कृष्ण ने सुदर्शन चक्र को उनसे लेकर स्वयं गरुड़ की पीठ पर बैठकर न जाने कितने ही राक्षसों और दैत्यों का वध कर दिया, कितनों के शरीर अंग-भंग कर दिए। इस युद्ध में श्रीकृष्ण और बलदेव ने असंख्य दैत्यों का वध किया। बलरामजी ने अपने आयुध शस्त्र हल से और कृष्ण ने सुदर्शन चक्र से माघ मास की शुक्ल पक्ष की सप्तमी को विशाल दैत्यों के समूह का सर्वनाश किया। जब अन्त में केवल दुराचारी कंस ही बच गया तो कृष्ण ने कहा- हे दुष्ट, अधर्मी, दुराचारी अब मैं इस महायुद्ध स्थल पर तुझसे युद्ध कर तथा तेरा वध कर इस संसार को तुझसे मुक्त कराऊँगा। यह कहते हुए श्रीकृष्ण ने उसके केशों को पकड़ लिया और कंस को घुमाकर पृथ्वी पर पटक दिया, जिससे वह मृत्यु को प्राप्त हुआ। कंस के मरने पर देवताओं ने शंखघोष व पुष्पवृष्टि की। वहां उपस्थित समुदाय श्रीकृष्ण की जय-जयकार कर रहा था। कंस की मृत्यु पर नंद, देवकी, वसुदेव, यशोदा और इस संसार के सभी प्राणियों ने हर्ष पर्व मनाया।

Kansa fut stupéfait, et Krishna revint à Gokula le cœur joyeux. À son retour, sa mère Yashoda fit toutes sortes de fêtes. Alors Indra demanda à Narada : « Ô grand sage ! Les êtres du monde se réjouirent fort de la venue de l’enfant Shri Krishna. Quels exploits accomplit Shri Krishna ? Daigne me les dire tous. » Narada dit à Indra : « La ravissante cité de Mathura se trouve sur la rive sud de la Yamuna. Là vivait Chanura, le puissant frère de Kansa. On annonça une lutte entre Shri Krishna et ce Chanura. Ô Indra ! » « La lutte de Krishna et de Chanura fut des plus merveilleuses. Auprès de Chanura, Krishna n’était qu’un enfant. Au son des tambours, des conques et des mridangas, Kansa et Keshi regardaient ce combat au milieu de l’assemblée de Mathura. Shri Krishna enserra de ses jambes le cou de Chanura et le tua. Après la mort de Chanura, il lutta contre Keshi, et à la fin Keshi aussi fut tué par Krishna. Après la mort de Keshi, tous ceux qui regardaient la lutte crièrent “Victoire à Shri Krishna !” La mort de Chanura et de Keshi par l’enfant Krishna brisa le cœur de Kansa. Il appela donc ses soldats et leur ordonna : “Armez-vous de toutes vos armes et combattez Krishna.” » « Ô Indra ! À cet instant même Shri Krishna pensa à Garuda, à Balarama et au disque Sudarshana ; aussitôt Baladeva vint, monté sur Garuda, apportant le Sudarshana. Le voyant venir, l’enfant Krishna prit de lui le Sudarshana et, assis lui-même sur le dos de Garuda, tua on ne sait combien de rakshasas et de daityas, et en mutila bien d’autres. Dans cette bataille, Shri Krishna et Baladeva tuèrent d’innombrables daityas. Le septième jour de la quinzaine claire de Magha, Balarama avec son arme, la charrue, et Krishna avec le Sudarshana détruisirent la grande armée des daityas. » Quand enfin il ne resta que le dépravé Kansa, Krishna dit : « Ô méchant, impie, dépravé ! Sur ce grand champ de bataille, je vais te combattre, te tuer et délivrer ce monde de toi. » Disant cela, Shri Krishna le saisit par les cheveux, fit tournoyer Kansa et le jeta à terre, et il mourut. À la mort de Kansa, les dieux sonnèrent des conques et firent pleuvoir des fleurs. La foule présente criait « Victoire à Shri Krishna ! » À la mort de Kansa, Nanda, Devaki, Vasudeva, Yashoda et tous les êtres de ce monde célébrèrent une fête de joie.

આરતીથી સમાપન કરો: આરતી કુંજબિહારી કી ›